Thu Tứ, “Tr. Tr. Kim nghĩ về chính trị & văn hóa”




Cái nền “độc lập” mà Nhật tuyên bố trao trả cho Việt Nam sau khi đảo chính Pháp là độc lập giả. Chính phủ Trần Trọng Kim là một chính phủ bù nhìn.

Nhưng Trần Trọng Kim không phải vì tham cái danh thủ tướng mà nhận lời cầm đầu chính phủ bù nhìn. Vậy thì tại sao? Lý do nằm trong nhận xét của Hoàng Xuân Hãn: “(Cụ là) người thực thà, làm chính trị cái lối quân tử đời xưa, còn ngây thơ là chuyện khác nữa...”.(1)

Người như thế không nên dự vào hành động. Tuy nhiên, những nghĩ ngợi của Trần Trọng Kim về lý thuyết chính trị đáng cho ta suy ngẫm. Thực ra, ông không phải đã nghĩ ra điều gì mới mẻ, mà chỉ là hiểu Nho giáo một cách sâu sắc. Nho giáo hết sức cũ kỹ, nhưng thiết tưởng phần cốt lõi của chính trị Nho giáo không bao giờ cũ.

*

Ai cũng biết Trần Trọng Kim có công đầu trong việc khuyến khích cái học mới bằng chữ quốc ngữ La-tinh. Nhưng chắc ít người biết thực ra Trần Trọng Kim nghĩ gì về cái học ấy. Đại khái, chênh lệch hiểu ông nó tương ứng với chênh lệch trong mức phổ biến của hai tác phẩm Quốc văn giáo khoa thưNho giáo của ông. Một đằng viết cho tất cả người Việt Nam học, một đằng chỉ cho một thiểu số rất nhỏ đọc.

Trong Nho giáo, Trần Trọng Kim không phải chỉ trình bày cặn kẽ nhận thức sâu sắc của mình về “cái học hàm dưỡng của người đời xưa”, mà còn thỉnh thoảng tương phản nó với cái học “ngày nay”. Rồi từ hai quan niệm khác nhau về sự học, ông bàn rộng ra đến cả những ưu, khuyết của hai nền văn hóa Đông, Tây.

Đáng trầm trồ: Mặc dầu tận mắt thấy Tây nhờ thành công vật chất đã áp đảo Đông dễ dàng như thế nào, Trần Trọng Kim đã không hề bị choáng ngợp mà hối hả suy tôn văn hóa Tây như đông đảo người Việt Nam cùng thời; mặc dầu chưa qua Tây bao giờ để có thể khảo sát vấn đề tận gốc, Trần Trọng Kim vẫn thấy được có cái gì đó rất không ổn trong khuynh hướng phát triển của văn hóa Tây và vì thế đã tỏ ra hết sức dè dặt về tiền đồ của nó.

Nho giáo ra đời cách nay gần một thế kỷ. Tiên giác nhậy bén của tiền nhân đang chứng nghiệm.

*

Số ít, số nhiều

“Tư tưởng cao xa là ở bọn người số ít, chứ bọn người số nhiều là chỉ biết được cái thiển cận trước mặt mà thôi. Vậy nên về đường tư tưởng (...) ta không nên tin ở số nhiều người”.(2) Thực ra chẳng riêng “đường tư tưởng”, trong bất cứ chuyện gì số đông bao giờ cũng kém. Người kém được quyền quyết định ngang với người giỏi, đó là chỗ yếu sinh tử của cái cách tổ chức xã hội đang rất thịnh hành trên thế giới hiện nay.

Người hiền cai trị

“Vì trong thiên hạ số (...) người ngu nhiều hơn số người hiền (...) cho nên phải (...) đặt ra trật tự trên dưới, để người có đức, có tài cầm quyền chính trị mà giữ gìn muôn dân. Bất kỳ người dòng dõi vua quan, hay con nhà thứ dân, hễ ai có đức có tài là được ra cầm quyền chính trị. Người cầm quyền chính trị phải nuôi dân, phải làm cho dân giàu, phải dạy dân. Dân là trọng, vua là khinh. Vua làm điều tàn bạo, dân có quyền trừ bỏ đi”.(3) Dân ơi, đừng buồn nhé. Mà có buồn thì cũng vậy thôi, sự thực vẫn là sự thực. Nhưng bây giờ dùng cách gì đây để tìm cho ra đúng người tài đức? Dân chủ Tây phương đã lộ rõ khuyết điểm, những đất nước nào đang theo nó cần khẩn trương tìm cách tự chữa. Còn những đất nước đang theo cách khác thì chớ bỏ mà theo Tây, nhưng cũng phải hết sức cố gắng hoàn thiện cách riêng của mình.

*

“Học có hai nghĩa”

“Cái học hàm dưỡng của người đời xưa (...) ngày nay có người cho là vô ích. Chẳng qua là người ta hiểu lầm cái chữ học. Học có hai nghĩa: một là học để gây nuôi cái nhân cách đặc biệt, đem cái tinh thần và cái tình cảm con người thoát ra ngoài những điều hèn hạ, mà đi vào con đường cao khiết, thanh nhã. Hai là học để chuyên tập một nghề nào cho sành mà ứng dụng ở đời. Có lẽ ngày nay người ta bỏ quên cái nghĩa thứ nhất, mà chỉ chú trọng ở cái nghĩa thứ hai, cho nên thấy cái gì không có lợi ngay, thì cho là vô ích”.(4) Cái học xưa nhằm hoàn thiện tinh thần. Cái học nay lấy vật chất làm đối tượng và do đó có thể cải thiện điều kiện vật chất. Một đằng “bổ tâm”, một đằng “bổ thân”. Ta đổi lối học cũng lâu rồi. Bây giờ “thân an” hơn, nhưng “tâm” lại kém “lạc” đi.

Nhà mới, nhà cũ

“Nhà (...) đường lối rất phân minh (...) trong nhà (...) ngăn nắp, buồng nào ra buồng ấy (...) phải một tội (...) đã vào buồng nào, thì các cửa đóng bịt lại, chỉ để mở có một cửa sổ. Lúc đầu mới vào còn lạ, thì cũng thích. Sau ngồi lâu (...) chỉ thấy ánh sáng có một mặt còn thì không trông thấy mặt khác có những gì nữa, thành ra chán và mỏi (...) Cái nhà học cũ của ta (...) mát mẻ (...) chung quanh cây cối mọc tự nhiên, không có sửa sang gì mấy. Ở trong nhà thì bốn mặt mở toang ra, trông về mặt nào cũng được”.(5) Trần Trọng Kim đang so sánh tư tưởng phương Tây với tư tưởng phương Ðông đó... Toàn thể nhân loại nay đã vào cả trong một cái “buồng một cửa sổ” rồi!

Thứ văn hóa gây vất vả

“Văn hóa phương Tây thì làm (...) sự cần dùng càng ngày càng thêm ra, sự cạnh tranh rất kịch liệt, sự sinh hoạt có lắm điều phiền phức, nhân sinh hình như lúc nào cũng chật vật vất vả, không mấy khi trong bụng được nhàn hạ thư thái”.(6) Tất cả những vấn đề của văn hóa Tây phương đều có gốc nơi cái ám ảnh “tiến bộ”. Tâm lý “đãi túc” chứ không chịu “tri túc” ấy dẫn đến cơ man “điều phiền phức” mà chắc chắn Trần Trọng Kim đã không tài nào tưởng tượng ra.

Chưa chắc là hay

“Xét ra cho kỹ, sự tiến hóa thái quá về đường vật chất vị tất đã hay cho sự sinh hoạt của loài người (...) Ta nay thấy người cường thịnh, thì ai ai cũng háo hức theo người, biết đâu rằng cái cường thịnh ấy lại không có cái nguy cơ đã nằm sẵn đó rồi”.(7) Chiến tranh nguyên tử, tai họa môi trường, “dịch” bệnh tâm thần, văn hóa suy thoái... Chỉ không tới một thế kỷ sau ngày Trần Trọng Kim bộc lộ nỗi lo của mình, “nguy cơ” đã nhãn tiền. Khổ là, dù không “háo hức” cũng vẫn phải “theo người”, bởi không theo thì chết với người!

Hình thức loạn tinh thần

“Bắt chước (hình thức Tây) làm loạn cả tính tình, tư tưởng (...) của mình”.(8) Năm 2017, loạn siêu rồi! Bây giờ chỉ còn cách cầu Trời cho tinh thần Tây nó sớm nhiễm vào lòng óc, để người Việt Nam khỏi bị mâu thuẫn trong ngoài. Dĩ nhiên thế là xong đời dòng giống Tiên Rồng!

Nhà mới của ta

“Làm thế nào cho (...) ta vẫn là ta, chứ không lẫn với người (...) Ra sức xây lấy một cái nhà thật đẹp theo kiểu mẫu rất mới, mà vẫn là nhà của ta, chứ không giống nhà của người”.(9) “Nhà” Việt Nam bây giờ khác hẳn xưa kia. Nó cũng không giống hệt “nhà” Tây. Nhưng nó chưa đẹp chút nào. Dân tộc ơi, bao giờ thì xây được một nền văn hóa “rất mới” và “thật đẹp” đây?


Viết năm 2013
Sửa tháng 5-2017





___________
(1) “Trần Trọng Kim trong góc khuất của lịch sử”, tạp chí
Xưa Nay, số 212, tháng 5-2004.
(2) Trần Trọng Kim,
Nho giáo, in lần đầu năm 1930, nxb. Văn Học tái bản năm 2003.
(3) TTK, sđd.
(4) Trong lời “Tự tự” của
Đường thi, không biết in lần đầu năm nào, chỉ biết chắc chắn không sớm hơn 1944.
(5) đến (9) Xem chú thích 2.