Thu Tứ, “Cuộc bể dâu chưa từng”




Năm 1971, sốt ruột trước hiện tượng quanh ông người Việt Nam đua nhau chạy theo văn hóa Tây phương, Nguyễn Hiến Lê kêu gọi: “Chúng ta (...) mặc cảm tự ti (...) mù quáng bắt chước người, chỉ mong theo gót được người, không dám có một ý muốn riêng của mình, một quan điểm của mình, một đường lối của mình (...) Ðã đến lúc chúng ta phải tư tưởng lại”.(1) Cuối năm 2014, cụ Nguyễn mà còn sống…

Bệnh bắt chước, gốc nó ở cái bản năng hướng về vật chất. Cứ hễ thua vật chất, là mất tinh thần (khiếp), bỏ tinh thần riêng của mình đi, thờ tinh thần của người hơn mình về vật chất. Còn thua, còn mất, còn bỏ, còn thờ!

Do thấy Tây giàu, đông đảo người Việt Nam đang “khát” văn hóa Tây cháy cổ! Tây thì lợi dụng thế thượng phong kinh tế mà ép nhà nước Việt Nam phải để cho Tây tha hồ “rót” văn hóa Tây cho dân ta “uống”! Thông qua các phương tiện truyền thông cực kỳ tối tân, “rượu Tây” nguyên chất đang chảy ào ào tới khắp nơi trên quê hương ta, chảy ro ro vào tận lòng dạ của mọi tầng lớp nhân dân ta.

Chưa bao giờ văn hóa ngoại lai có cơ hội xâm nhập xã hội Việt Nam cách sâu rộng như bây giờ. Chưa bao giờ sự độc lập văn hóa của dân tộc Việt Nam bị đe dọa mạnh mẽ như bây giờ. (Ta đang “bỏ, thờ” đến tận “hình hài”: tóc trên đầu một số đồng bào, chủ yếu phụ nữ, từ màu đen trời sinh đang bỗng hóa nâu, đỏ như râu ngô, thậm chí vàng như rơm!)

*

Diễn biến Âu hóa đang xảy ra khẩn trương và triệt để. Thế chẳng tốt cho dân tộc Việt Nam sao? Chẳng phải người Tây phương đã chứng tỏ có một nền văn hóa ưu việt đáng cho cả nhân loại bắt chước đấy sao? Họ đã lên cung trăng, đã chế ra đủ thứ máy móc giúp con người hiện đại có khả năng của “thần tiên”. Việc gì mà phải băn khoăn?

Năm 1930, Trần Trọng Kim: “Xét ra cho kỹ, sự tiến hóa thái quá về đường vật chất vị tất đã hay cho sự sinh hoạt của loài người (...) Văn hóa phương Tây (...) làm (...) sự cần dùng càng ngày càng thêm ra, sự cạnh tranh rất kịch liệt, sự sinh hoạt có lắm điều phiền phức, nhân sinh hình như lúc nào cũng chật vật vất vả, không mấy khi trong bụng được nhàn hạ thư thái (...) Biết đâu là khi ta quá thiên về khoa học lại không có điều hại? (...) Ta nay thấy người cường thịnh, thì ai ai cũng háo hức theo người, biết đâu rằng cái cường thịnh ấy lại không có cái nguy cơ đã nằm sẵn đó rồi”.(2) Năm 1938, Ðào Duy Anh: “Ở Tây phương, từ trong gia tộc ra ngoài xã hội việc gì cũng lấy pháp trị làm chủ, là thói khắc bạc phi nhân tình (...) Cái văn hóa phú cường chỉ đem cho người ta đến những cuộc xung đột ghê gớm, ở trong thì giai cấp tranh đấu, ở ngoài thì quốc tế chiến tranh, văn hóa phú cường càng tiến bộ chừng nào thì nó lại cung cho những cuộc xung đột ấy những lợi khí tàn ác khốc liệt chừng ấy”.(3) Thập kỷ 1950, Cao Xuân Huy: “Con người phương Tây càng ngày càng bị giam hãm trong ý thức của mình”.(4) Năm 1971, Nguyễn Hiến Lê: “Phương Tây khác chúng ta nhất ở điểm họ có bản tính cực đoan, cuồng tín, không bao dung (...) Lịch sử phương Tây trong thời hiện đại vẫn là lịch sử của sự bất bao dung, sự kỳ thị (...) Không còn kì thị tôn giáo (...) thì người ta kỳ thị chủng tộc (...) kỳ thị cả ý thức hệ (...) Cái xã hội Âu Mỹ sản xuất để tiêu thụ, tiêu thụ để sản xuất, có đáng làm mẫu cho ta không?”.(5)

Những học giả uyên bác này không hề chủ trương bài ngoại, thậm chí còn ra sức truyền bá cái hay của văn hóa Tây. Nhưng vừa truyền cái hay, các cụ vừa hết sức băn khoăn về cái dở.

*

Ðầu thế kỷ 21, những linh cảm không lành của tiền nhân đang chứng nghiệm. Văn hóa tinh thần Tây phương hiện đại, xét theo quan hệ giữa người với người và theo giá trị của các văn hóa phẩm, rõ ràng nói chung đang thoái hóa, chứ không phải tiến hóa.(6) Năm xưa Ðào Duy Anh nhắc văn hóa Tây dẫn đến xung đột giai cấp và xung đột quốc tế. Hơn thế, nó lại còn dẫn đến xung đột cá nhân sâu sắc đến nỗi làm tan rã một quan hệ vốn hết sức cơ bản. Do cái tôi cứ mỗi ngày mỗi to, bây giờ ngay chỉ hai cái - tức cái tôi chồng và cái tôi vợ - cũng không sao có thể chung sống hòa bình dưới một mái nhà. Tôi to đùng, cùng lúc giá trị những văn hóa phẩm do tôi làm ra bé tí teo! Làm sao kết quả khác được, khi đủ thứ “quyền” kết hợp với kinh tế thị trường, khi thị hiếu thấp của số đông trở nên yêu cầu của “Thượng Ðế”!

Nhưng nói làm chi chuyện quan hệ lủng củng với chuyện văn hóa cao tầm cỏ nữa. Ðã thấy rồi, những dấu hiệu con người bắt đầu thôi làm… người! Nhân loại phương Tây đang vừa chế phi thuyền bay đi tìm Thượng Ðế vừa nhanh chóng hóa “ghê” hàng loạt.(7) Nếu bao giờ họ có gặp Thượng Ðế của họ, chắc chắn Người sẽ sững sờ: “A-đam… E-và… Các con... các con ta thật đấy ư?”!!! Xem đồng tính là bình thường, hợp pháp hóa việc nam lấy nam, nữ lấy nữ, xã hội như thế là bệnh hoạn chí tử.

Sắp… chết, nhưng do còn rất giàu và rất mạnh, Tây vẫn tiếp tục cuồng tín vào “chính nghĩa” của mình và hung hăng tìm mọi cách giải thể cho bằng được tất cả các cách tổ chức xã hội khác trên thế giới. Coi chừng có ngày nước Việt Nam bị Tây đem quân đánh vì không chịu để cho “bóng” chính thức kết hôn! Tưởng tượng bị xâm lăng bởi một quân đội trang bị siêu đẳng gồm những tướng tá lại cái chỉ huy những chiến sĩ lại cái! Coi chừng Tây sẽ khỏi phải đánh vì tự ta đã hóa cũng như thế rồi!

Tiền nhân dù sáng suốt đã không thể ngờ sự tình sẽ tệ đến bực này.

*

Trở lại với cơn sốt cải thiện vật chất của dân tộc. Muốn giàu bằng Tây cần nhiều thời gian. Người Việt Nam còn bắt chước Tây dài dài. Nhưng hễ san bằng xong chênh lệch vật chất thì tinh thần truyền thống sẽ phục hồi, chứ lo gì. Không đâu! Bởi nỗ lực “lên đời” đang thay đổi hết sức sâu xa môi trường sống. Từ một nước Quê, Việt Nam đang vùn vụt biến thành một nước Tỉnh.(8) Không đừng được, toàn bộ văn hóa tinh thần Việt Nam đang vùn vụt biến theo. Sau khi Mẹ Quê về với ông vải, “bốn nghìn năm văn hiến” chắc chắn cũng sẽ chầu... Hùng Vương.

Mất văn hóa cũ thì có sao đâu? Hồn nước, hay dân tộc tính, đâu phải là cái gì bất biến. Giàu bằng Tây xong, thôi phục lăn Tây, dân tộc Việt Nam sẽ dần dần xây nên một văn hóa mới vừa cạnh tranh được với thiên hạ về vật chất, lại vừa không khuyết điểm quá đỗi nặng nề về tinh thần như văn hóa Tây.

E không đơn giản vậy. E trước khi giàu bằng thì ta đã bệnh bằng rồi, đã trở nên “khuyết điểm” vô phương cứu chữa y như Tây rồi! “Cách ly” để khỏi bị lây ư? “Cách” làm sao được, khi ta cần giao thương với họ, thậm chí có thể còn phải “liên minh” thế nào đó với họ nữa để chống xâm lược từ phương Bắc…


Viết năm 2014, sửa năm 2015
In trong
Cảm nghĩ miên man (2015)










_________
(1) NHL,
Ðể tôi đọc lại, nxb. Văn Học, 2001.
(2) TTK,
Nho giáo, 1930, nxb. Văn Học tái bản năm 2003.
(3) ÐDA,
Việt Nam văn hóa sử cương, 1938, nxb. TPHCM tái bản năm 1992.
(4) CXH,
Tư tưởng phương Ðông - gợi những điểm nhìn tham chiếu, nxb. Văn Học, 1995.
(5) NHL, sđd.
(6) Xin đọc bài “Xin chớ ai làm Trời!” của TT. Kể ra, khoa học cũng là văn hóa tinh thần và khoa học thì tiến bộ liên tục. Nhưng đây là cái tiến duy nhất giữa vô số cái thoái!
(7) Phiên âm từ
gay trong tiếng Anh, nghĩa là đồng tính.
(8) Xin đọc bài “Thôi một nước quê” của TT.